Autor: prof. dr Rastislav Stojsavljević
Azerbejdžan je država koja se nalazi između Evrope i Azije i zauzima površinu od 86.600 km². Nalazi se na prelazu između jugozapadne Azije i istočne Evrope, te se kao takva smatra evroazijskom zemljom. Na severu se graniči sa Rusijom, a granicu predstavlja Veliki Kavkaz, dok se na istočnoj strani nalazi Kaspijsko more. Na zapadu se nalaze Jermenija i Gruzija, koje su, kao i Azerbejdžan, bivše republike Sovjetskog Saveza. Na jugu granicu sa Iranom čine reka Araks, kao i Taljiške planine. Azerbejdžanu pripada i eksklava Nahičevan koja se graniči sa Jermenijom na severu i istoku, na jugu i zapadu sa Iranom, dok se na severozapadu nalazi kratka granica sa Turskom. Iako se čini da u zemlji dominiraju planinski lanci, više od 40% Azerbejdžana je ravničarsko.
Severni i istočni deo Azerbejdžana zauzimaju planine Veliki i Mali Kavkaz sa vrhovima iznad 3.500 m nadmorske visine, dok se centralnim i jugoistočnim delovima zemlje prostiru nizija Kura i reka Araks. Veliki Kavkaz zalazi u Azerbejdžan svojim jugoistočnim delovima, dok Mali Kavkaz zalazi svojim istočnim delom. U Azerbejdžanu živi oko 8 miliona stanovnika. U njegovom sastavu je i eksklava Nahičevan koja zauzima površinu od oko 4000 km² i teritorijalno je odvojena prostorom južne Jermenije. Azerbejdžanci kao nacionalna manjina, predstavljaju većinsko stanovništvo u nekoliko okruga krajnjeg severozapada Irana.
Nahičevan je mali klin planinske teritorije i nalazi se između Jermenije i Irana. Prema legendi, ovaj mali region osnovan je pre 1500. godine pre nove ere. Procvetao je pod persijskom vlašću u srednjem veku, a zatim ga je preuzela Rusija 1828. godine, nakon toga postaje deo Sovjetskog Saveza. U januaru, 1990. godine kada je Sovjetski Savez počeo da se raspada Nahičevan je prvi proglasio svoju nezavisnost. Međutim, za nekoliko meseci, narod je glasao da postane deo Azerbejdžana.
Gotovo polovinu teritorije Azerbejdžana čine planine. Dominiraju visoki severni vrhovi Velikog Kavkaza, a upravo tu se nalazi i najviši vrh Azerbejdžana – Bazarđuzju na nadmorskoj visini od 4469 m. Visoki vrhovi i glečeri pružaju prekrasan pogled na niže doline, gde se nalaze brzi potoci koji prolaze kroz klisure. Na jugu i zapadu, Mali Kavkaz čini drugi važan planinski sistem.
Centralni deo Azerbejdžana zahvata prostrana Kurinska nizija koja u osnovi predstavlja suvu stepu i zauzima oko 20% teritorije republike. Na granici prema Iranu izdižu se Taljiške planine. Najvažnije reke su Kura i Araks, koje imaju hidrološko – energetski značaj, a još veći značaj za navodnjavanje. Araks predstavlja jednu od najvećih reka u regionu Zakavkazja u jugozapadnoj Aziji. Protiče kroz Tursku, Jermeniju, Iran i Azerbejdžan.
Na istoku, Azerbejdžan izlazi na Kaspijsko jezero. Ono je nekada bilo deo jedinstvenog svetskog okeana. Sa velikom vodenom masom bilo je povezano Azorskim, Crnim i Sredozemnim morem. Rastući reljef Azije i Evrope je polako izolovao slanu vodu Kaspijskog mora u veliku šupljinu koja je više od 28 m ispod nivoa mora. Kaspijsko more se prostire od severa ka jugu i ima prosečnu širinu 322 km. Dubina mora dosta varira, na severu je maksimalne dubine 1025 m. Takođe se i salinitet razlikuje. Na hladnom severu, gde se velike ruske slatkovodne reke poput Volge i Visle ulivaju u Kaspijsko more, sadržaj soli je veoma mali. Dok je na suptropskom jugu, gde se isparavanje odvija mnogo brže, salinitet znatno veći.
Prva ljudska naselja u današnjem Azerbejdžanu datiraju iz kamenog doba, pre više od 12.000 godina. Na stotine pećinskih nastambi iskopano je širom zemlje. Najimpresivniji dokaz života iz kamenog doba predstavlja više od 6000 gravura, nazvanih petroglifi, pronađenih na zidovima pećina u blizini obale Kaspijskog jezera.
Godine 1236. mongolski ratnici moćnog carstva DŽingis-kana osvojili su teritorije današnjeg Azerbejdžana. Oko 1500. godine formirano je novo persijsko kraljevstvo pod dinastijom Safavida, čija je prestonica bio Tabriz. Novi vladari su uspostavili šitsku granu islama kao zvaničnu religiju, a ona dominira i danas. Tokom vladavine Safavida, Azerbejdžan je često bio bojno polje u borbi za vlast između Persije i Rusije. Godine 1722. okončana je vladavina Safavida, severni Azerbejdžan se podelio na nekoliko kneževina, kao i područja kojima je upravljao kan. Ove podele su olakšale Rusiji preuzimanje vlasti. Persijanci su se borili u Rusko-persijskim ratovima. Rusija je pobedom dobila kontrolu nad većim delom Azerbejdžana, a reka Araks je postala stalna linija podele. Ovaj napredak učinio je Rusiju prvom evropskom nacijom koja se preselila na Bliski istok. Otprilike polovina azerbejdžanskog naroda ostala je južno od Araksa unutar Persije. Tamo žive i danas unutar iranske provincije Azerbejdžan.
Azerbejdžan je započeo period razvoja, pod ruskom vlašću, koji je bio daleko drugačiji od onoga što se dogodilo na persijskoj strani reke Araks. Nakon što je u oblasti Bakua otkrivena nafta, moderno industrijsko doba je gotovo preko noći stiglo u naciju. Baku je postao centar naftnog buma. Grad su počeli da naseljavaju radnici i naftne kompanije, što je dovelo do toga da su Azerbejdžanci činili manje od polovine gradskog stanovništva. Do 1900. godine Azerbejdžan je proizvodio polovinu svetske nafte, ali veliki bum nije potrajao. Kako su novi izvori nafte pronađeni u različitim delovima Rusije i sveta, u Azerbejdžanu se sve manje novca koristilo za ove potrebe.
Počevši od 1922. godine, tri regiona Zakavkazja – Azerbejdžan, Jermenija i Gruzija bile su spojene u federaciju pod nazivom Transkavkaska Sovjetska Federativna Socijalistička Republika (TSFSR). Uz podršku sovjetskih komunista, azerbejdžanski lideri su pokušali da stvore državu – društvo u kojem organizovana religija ne bi imala uticaja. Do kasnih 1920-ih, ova politika je postala poznata kao netolerantni ateizam. Azerbejdžanska vlada je zatvorila džamije i zabranila versko obrazovanje. Ova kampanja je praktično uništila institucije islama u Azerbejdžanu, ali je religija ostala centralna u životima ljudi. Većina stanovnika je nastavila da živi u skladu sa tradicijom, verovanjima i zabranama islama.
Krajem 1980-ih naizgled neuništivi Sovjetski Savez počeo je da se raspada. Azerbejdžan je svoju nezavisnost proglasio 30. avgusta 1991. godine. Poslednji vođa azerbejdžanske komunističke partije, Ajaz N. Mutalibov, izabaran je za predsednika nove republike. Ubrzo nakon sticanja nezavisnosti, zemlja ulazi u sukob sa susednom Jermenijom zbog spornog regiona Nagorno-Karabah, što je dovelo do rata i humanitarne krize. Potpunu kontrolu nad ovim regionom Azerbejdžan je ostvario 2023. godine.
Ekonomija Azerbejdžana je još uvek u stanju tranzicije, duže od jedne decenije, nakon što je zemlja proglasila nezavisnost od Sovjetskog Saveza. Prenos vlasništva nad zemljištem i preduzećima sa države na pojedince je veoma spor. Vlada nastavlja da igra glavnu ulogu u ekonomiji, posebno u kontroli velikih preduzeća naftne industrije i prirodnog gasa. Tokom godina sovjetske kontrole, došlo je do veoma lošeg upravljanja resursima Azerbejdžana. Rezultat toga je zagađenje životne sredine za koje će biti potrebne godine da se oporavi. Uprkos mnogim problemima, ekonomija Azerbejdžana je jaka i ima veliki potencijal za budući rast. Rezerve nafte i prirodnog gasa su ogromne, a sve veći značaj imaju i inženjering, laka, kao i prehrambena industrija.
Početkom 20. veka Azerbejdžan je bio vodeći svetski proizvođač nafte, kao i rodno mesto industrije koja se bavi preradom nafte. Međutim, kako je 20. vek prolazio, uloga Azerbejdžana u proizvodnji nafte je sve više opadala jer se industrija razvijala u drugim regionima SSSR-a, kao i u ostatku sveta. Azerbejdžan takođe poseduje i druge prirodne resurse, uključujući prirodni gas, rude olova, cinka, bakra, nefelinske sijelite koji se koriste u proizvodnji aluminijuma, kao i veliki izbor građevinskih materijala, kao što su krečnjak i mermer.
Jezero Nohur je jedna od najposećenijih prirodnih atrakcija Kabale, grada u Azerbejdžanu. Nalazi se na oko 5 km istočno od samog grada. Jezero je okruženo šumama i visokim planinama. Prostire se na ukupno 240 ha i dostiže dubinu do 24 m. Voda je veoma čista zahvaljujući slatkoj vodi koja se izlila u jezero. Ovo je mesto koje privlači turiste tokom cele godine, iako je kupanje u jezeru strogo zabranjeno, postoji mnogo drugih aktivnosti za posetioce.
Nacionalni muzej tepiha je osnovan 1967. godine i nalazi se u Bakuu. Tokom godina je menjao imena, a trenutni naziv nosi od 2019. godine. Nalazi se u jednoj od najmodernijih zgrada u zemlji, čuva veoma bogatu tradiciju ćilima, ali se u njemu može takođe istraživati tradicionalno tkanje tepiha. Muzej je 2019. godine dobio nacionalan status za značajan doprinos popularizaciji i promociji azerbejdžanske umetnosti tkanja ćilima.
Selo Lahij privlači posetioce svojim starinskim ulicama sa kaldrmom, kamenim kućama, prodavnicama suvenira i neverovatnim zanatskim nasleđem. U prošlosti se u ovom istorijskom selu bavilo sa preko 40 različitih zanata. Danas ono predstavlja istorijski i kulturni rezervat.
Tvrđava Čirak Kala je tvrđava iz ranog srednjeg veka i nalazi se u azerbejdžnskom regionu Kuba. Tokom 5. veka Atila Hunski je izvršio nekoliko napada na Sasanide i prošao kroz Kavkaz. Oni su potom izgradili dugi odbrambeni zid pod nazivom „zid Gilgilčaj” da bi se zaštitili od napada Huna i drugih severnih plemena. Izgrađena na nadmorskoj visini od 1230 m, tvrđava Čirak Kala, bila je jedan od odbrambenih objekata unutar ovog zida. Danas su ostale sačuvane samo ruševine tvrđave, ali se i dalje smatra jednom od najimpresivnijih tvrđava Azerbejdžana. Zbog velikih stena i neravnog puta do tvrđave je skoro nemoguće doći kolima. Mnogi turisti koji žele da posete tvrđavu dolaze peške iz sela koje je udaljeno oko 6 km od tvrđave.
Šamakijska astrofizička opservatorija se nalazi na nadmorskoj visini od 1500 m u selu Pirguli. Osnovana je 1959. godine zbog savršene klime u ovoj oblasti i veoma vedrih noći pogodnih za posmatranje zvezda. Posetioci opservatoriju mogu posetiti danju ili noću. Tokom dnevnih obilazaka se posećuje muzej, dok se za vreme noćnih obilazaka može posmatrati nebo kroz teleskope. Ovo je najveća opservatorija na teritoriji Kavkaza.
Područje oko Bakua je dom brojnih blatnih vulkana, koji se smatraju jednim od najjedinstvenijih prirodnih fenomena na svetu. U Azerbejdžanu je ukupno zabeleženo oko 400 blatnih vulkana. Iako su manji od običnih vulkana, blatni su češće aktivni. Prečnik im je oko 10 m, dok njihova visina može dostići i do 700 m. Najveći vulkani blata na svetu su Bojuk Kanizdag i Toragaj, a nalaze se upravo u Azerbejdžanu. Ovaj tip vulkana nastaje od tektonskih pokreta koji uzrokuju da podzemni gasovi dospeju na površinu.
Azerbejdžan, kao zemlja bogate istorije, raznovrsnih pejzaža i jedinstvene kulture, postaje sve atraktivnija destinacija na turističkoj mapi. Spoj drevnih tradicija i modernih dostignuća, posebno u glavnom gradu Bakuu, nudi posetiocima iskustvo koje kombinuju prošlost i savremenost.
Ostavi komentar