Autor: dr Aleksandra Kolaković, viši naučni saradnik Instituta za političke studije
U martu 2025. godine Rafael Gluksman, lider levičarske stranke u Francuskoj i francuski poslanik u Evropskom parlamentu izazvao je debatu kada je pozivao Sjedinjene Američke Države da Francuskoj vrate Kip slobode. NJegova kritika SAD pod Trampovom administracijom, koja je prisutna i kod drugih francuskih i evropskih lidera političkih partija i država zbog uvođenja taksi i zahteva za veće izdvajanje za NATO, kao i pitanja Ukrajine i evropske bezbednosti, pomenom Kipa slobode odjeknula je u svetskoj javnosti. Argument koji je koristio prilikom isticanja ovog zahteva, koji pre svega moramo posmatrati u retoričkom i simboličkom smislu, bio je da su se SAD udaljile od vrednosti slobode koju simboliše pomenuta statua. On je posebno naglasio da su Amerikanci „izabrali da stanu na stranu tiranina” i da bi statua bila bolja u Francuskoj, koja je i poklonila ovu statuu SAD. Iako je Bela kuća oštro odgovorila Gluksmanu, nazivajući ga „malim nepoznatim francuskim političarem”, iako je on u grupi partija koje su osvojile najviše glasova na prošlogodišnjim izborima u Francuskoj, interesantno je podsetiti na istoriju Kipa slobode i njegovog značenja, kako bi se razumeo ovaj manji, ali interesantan tenzični događaj na relaciji Pariz/Brisel – Vašington. Pri svemu, potrebno je imati u vidu i da ova varnica ne dolazi na liniji zvanične politike, tj. Gluksmanov stav nije zvanični stav Francuske, koja je 1886. godine poklonila Kip slobode SAD i koji se smatra ne samo oreolom slobode i ljudskih prava, već i simbolom dobrih odnosa između SAD i Francuske. Stoga, Bela kuća nije zanemarila mogućnost da pomene ulogu SAD u oslobađanju Francuske u Drugom svetskom ratu.
Kip slobode, koji se nalazi na ostrvu Liberti u NJujorku, jedan je od najznačajnijih spomenika u SAD, a kao poklon od Francuske došao je 1886. godine povodom stogodišnjice američke nezavisnosti i stoga simbolizuje i „prijateljstvo između dva naroda”. Autor Kipa slobode je vajar Frederik Ogist Bartoldi, a čuveni inženjer Gustav Ajfel, kreator simbola Francuske – Ajfelove kule, dizajnirao je unutrašnju metalnu strukturu koja podržava statuu. Bartoldi je inspiraciju za svoje delo pronašao u idejama prosvetiteljskih filozofa, pri čemu je isticao vrednosti slobode i demokratije. Nameravao je da statua predstavlja slobodu koja prosvetljuje svet, sa figurom žene ogrnute odorom, koja podiže baklju ka nebu. Nije li baklja koja predstavlja svetlost slobode i vodi svet ka boljoj budućnosti upravo ono što je na kraju prve četvrtine veka potrebno svetu čija se bezbednosna arhitektura menja i koju karakteriše nekoliko potencijalno veoma zapaljivih sukoba i nerazumevanja? Knjiga koju figura žene drži u drugoj ruci sadrži datum proglašenja nezavisnosti Sjedinjenih Država: 4. jul 1776. godine, što je u skladu sa obeležavanjem stogodišnjice američke nezavisnosti.
Proces stvaranja i finansiranje pokazuju da kreacija Kipa slobode nije bila usputni poduhvat za Francusku. Projekat statue je pokrenut 1875. godine, ali je njena izgradnja bila duga i teška zbog problema sa finansiranjem. Francuska je pokrila troškove proizvodnje statue, dok je DŽozef Pulicer, američki izdavač, pokrenuo kampanju prikupljanja sredstava za finansiranje baze statue. Bio je ovo zahtevan projekat imajući u vidu i transport i montažu. Nakon što je statua izgrađena u Parizu, što je završeno 1884. godine, a pre nego što je 1885. godine dopremljena u NJujork, morala je biti rastavljena na delove. Na ostrvu Liberti postavljeno je postolje, čiji je autor arhitekta Ričard Moris Hunt, a svečana inauguracija bila je 28. oktobra 1886. godine u prisustvu francuskog ambasadora Žana Žila Žiserana, američkih velikodostojnika i Grovera Klivlenda, predsednika SAD.
Od ovog doba ona je važna komponenta američko-francuskih odnosa. Isticanje slobode i demokratije kao univerzalnih vrednosti i priznanja mesta i uloge američke revolucije i SAD u istoriji demokratskog razvoja od strane Francuske u ovom kontekstu. Pored toga što predstavlja slobodu koja prosvetljuje svet sa snažnim impulsima ka demokratskim vrednostima Statua Slobode ima mnogo značenja, među kojima su neka upravo aktuelna u američkoj spoljnoj i unutrašnjoj politici, na šta je i francuski poslanik aludirao. Statua Slobode predstavlja i dobrodošlicu imigrantima jer se nalazi na ulazu u njujoršku luku. Milioni imigranata u prethodnim vekovima su došavši brodovima stigli u SAD prvo na ostrvo Elis u potrazi za poslom i boljim životom. Stoga je ona predstavljala američki ideal nade i američkog sna svima koji su ugnjetavani i beže od siromaštva ili gonjenja kao politički neistomišljenici različitih autoritarnih režima.
Tokom godina, Kip slobode je prošao kroz nekoliko renoviranja, čime se uviđa duh vremena i značaj koji je Kip slobode za SAD imao u različitim periodima. Osvetljenje je postavljeno 1930. godine, što je omogućilo da se „sloboda vidi i noću”, a potom su povodom stogodišnjice postojanja statue (1984 –1986) obavljeni veliki radovi na renoviranju. Kip slobode, visok 46 metara proglašen je spomenikom od nacionalnog značaja za SAD i integrisan je u Nacionalni park pod istim nazivom Kip slobode. Od 1984. godine je i na listi svetske baštine UNESKO-a, što govori o njegovom istorijskom i kulturnom značaju. U simboličkom i kolektivnom sećanju generacija građana SAD i Francuske predstavlja čvrstu vezu između dve zemlje koju gradi ideja o slobodi. Stoga postoji i nekoliko replika Kipa slobode van SAD. Jedna od replika je u Parizu na malom ostrvu na Seni u blizini Mosta Grenel. Ova replika je 11,5 metara visine i postavljena je 1889. godine u sklopu obeležavanja stogodišnjice Francuske revolucije. U Francuskoj je i replika od 2,5 metara u Belforu, upravo kao simbol američko-francuskih odnosa, kao i u Kolmaru u blizini kuće čuvenog Bartoldija. U Aziji, postoji replika u Tokiju na veštačkom ostrvu u Tokijskom zalivu i postavljena je 1998. godine u čast francusko-japanskog prijateljstva. Pored Kipa slobode u NJujorku, u SAD je i jedna replika visoka oko 10 metara u Las Vegasu, kao i u Filadelfiji, postavljena 1982. godine u okviru stogodišnjice doseljavanja u Ameriku. Na tlu Južne Amerike, u Buenos Ajresu je 1920. godine kao simbol slobode i veza Argentine i SAD postavljena još jedna replika. Mala replika Kipa slobode je našla svoje mesto i u Nigeriji. Replike Kipa slobode širom sveta svedoče o trajnom uticaju ovog simboličnog spomenika na slobodu i nezavisnost.
Kulturni i istorijski kontekst Kipa slobode, stoga objašnjava, borbu narativa koja se vodi na relaciji Gluksman i Bela Kuća. Oštre i defanzivne reakcije iz Bele kuće naglasile su značaj istorijskih veza SAD i Francuske, ali i američke pomoći Francuskoj tokom Drugog svetskog rata – zahvaljujući Sjedinjenim Američkim Državama Francuzi danas ne govore nemački. Ipak, iako je ovo samo jedna mala iskra u političkoj areni ili izolovani incident, može biti shvaćena i kao račvanje puta između saveznika i u vrednosnom pogledu, pored brojnih drugačijih pogleda koji se pojavljuju od početka godine. Uporedo, Oskarom nagrađeni film Brutalista pokazuje da je u važnoj sceni dolaska u SAD nakon Drugog svetskog rata Kip slobode okrenut naopako. Ono što je posebno pozitivna činjenica u svim ovim „slikama” Kipa slobode jeste da je ovim iznova primećen njegov istorijski značaj, a videćemo da li ujedno i vrednosti koje Kip slobode simbolizuje.
Ostavi komentar